Wat kost blindvermogen op de factuur van je bedrijf?

Blindvermogen op de factuur kost een bedrijf op middenspanning een toeslag per kVArh boven een gratis hoeveelheid. Elk bedrijf betaalt ook in capaciteit: meer ampère en kVA voor dezelfde kilowatts. Een condensatorbank is de gebruikelijke eerste stap; de omvormer van een bedrijfsbatterij kan helpen, als het toestel en de sturing dat ondersteunen.

Een kVArh-lijn op je netfactuur die niemand kan uitleggen, gestegen sinds de zonnepanelen er liggen? Of een transformator van 250 kVA die "vol" zit, terwijl je piek in kilowatt er ruim onder lijkt te liggen?

Een landbouwer met koelmachines mat ongeveer 114 kVA, terwijl het bedrijf maar ongeveer 79 kW verbruikte. "Waar gaat het blindvermogen dan naartoe? Terug naar de batterijen?" vroeg hij op een zonne-energieforum.

Wat is blindvermogen (blindstroom), en waarom let je netbeheerder erop?

Blindvermogen is het deel van de stroom dat magnetische velden opbouwt in motoren, transformatoren en lasapparaten, zonder werk te doen. Het pendelt heen en weer. De cos phi (arbeidsfactor) zegt hoeveel van het totaal nuttig is: 1 betekent alles, 0,8 betekent 80%.

Actief vermogen in kW doet het werk; blindvermogen in kVAr bouwt de magnetische velden op. Schijnbaar vermogen in kVA is wat kabels en transformatoren moeten dragen.

Het Britse ingenieursinstituut IET schat de magnetiseringsstroom van een motor op 20% tot 60% van zijn stroom bij vollast, hoe hard de motor ook werkt. Daarom heeft een half belaste motor een slechtere cos phi dan een volledig belaste.

De gewone oorzaken volgens het IET: inductiemotoren, transformatoren, voorschakelapparaten van verlichting, lasapparaten en inductieovens. Een tweede oorzaak is een vervormde stroom van gelijkrichters, omvormers, frequentiesturingen en schakelende voedingen. Die tweede soort los je niet op met condensatoren alleen: daarvoor zijn ander materiaal of harmonische filters nodig.

Die extra ampères verwarmen kabels en transformatoren en laten de spanning langs de lijn zakken. Daarom rekenen de netregels aan wat boven een gratis hoeveelheid blindenergie komt.

Hoe wordt blindvermogen op de factuur aangerekend in Vlaanderen, Wallonië en Brussel?

Elk gewest heeft zijn eigen regel: een gratis hoeveelheid als deel van je actieve energie, en een prijs per kVArh daarboven. In Vlaanderen en Brussel is dat 48,4%, ongeveer cos phi 0,9; bedrijven op laagspanning betalen er niet.

Fluvius noemt die gratis hoeveelheid op zijn tarieflijst de "forfaitair toegelaten hoeveelheid". In Vlaanderen staat de regel in het Technisch Reglement Distributie Elektriciteit (TRDE) van de VREG. Inductieve en capacitieve blindenergie worden apart gemeten en nooit tegen elkaar weggestreept.

De gratis hoeveelheid geldt per kwartier. Een paar slechte kwartieren kosten dus geld, ook als je maandgemiddelde goed lijkt, bijvoorbeeld 's nachts wanneer alleen transformatoren en pompen draaien. Fluvius berekent de reactieve energie voor grootverbruikers per kwartier sinds de hervorming van het capaciteitstarief.

De tariefmethodologie van de VREG voegt toe: geen tarief voor reactieve energie als de meter die niet kan meten. ORES rekent blindenergie aan op de kwartiermetingen van meters met afstandslezing (AMR): capacitief en inductief apart, voor afname en injectie.

Hoe ORES en Sibelga de rest van je netkosten aanrekenen, lees je in ons artikel over het capaciteitstarief in Wallonië en Brussel. Weet je niet of je bedrijf op laag- of hoogspanning zit? Wat dat verandert, staat in ons artikel over hoogspanning of laagspanning voor een bedrijf.

Wat kost een slechte cos phi je in euro?

Op de factuur meestal enkele honderden tot enkele duizenden euro per jaar voor een middelgroot bedrijf; in capaciteit veel meer. Het voorbeeld is een illustratie, geen klantcase. Een Vlaams bedrijf op middenspanning haalt 40.000 kWh per maand van het net, tegen de Fluvius-prijs van 2026.

Bij cos phi 0,75 neemt het bedrijf ongeveer 35.300 kVArh per maand af. De gratis hoeveelheid is 48,4% van 40.000 kWh, of 19.360 kVArh; de rest, ongeveer 15.900 kVArh aan €0,0134, kost ongeveer €214 per maand. We rekenden met het maandgemiddelde alsof elk kwartier hetzelfde is, dus een echt bedrijf met wisselende lasten betaalt meestal meer.

Blindvermogen doet geen werk, maar je betaalt er twee keer voor: op de factuur, en in elke kabel, transformator en aansluiting die het vervoert. Bij cos phi 0,75 heb je een derde meer kVA en ampère nodig dan bij cos phi 1.

Een transformator van 250 kVA levert dan ongeveer 188 kW werk, tegenover ongeveer 238 kW bij cos phi 0,95. Die 50 kW kunnen het verschil zijn tussen "de transformator zit vol" en ruimte voor een nieuwe machine. Een zwaardere aansluiting of transformator, de voor de hand liggende oplossing, betaalt voor ampères die niets doen.

Is de transformator echt te klein? De opties staan in ons artikel over een transformator die te klein is. Of een nieuwe cabine de moeite loont, is de vraag in ons artikel over hoogspanningscabine of batterij.

Op laagspanning staat er geen kVArh-lijn op je factuur, maar de natuurkunde is dezelfde: je hoofdschakelaar springt op ampère, niet op kilowatt. Als het schijnbaar vermogen niet gemeten wordt, gaat het TRDE zelfs uit van cos phi 0,9 om je vermogen met je aansluitingsvermogen te vergelijken. Op een Belgisch forum over het capaciteitstarief noemde iemand die cos phi van 0,9 in de rekenvoorbeelden "een beetje misleidend".

Waarom kunnen zonnepanelen je cos phi slechter maken?

De omvormer van je zonnepanelen levert actief vermogen, terwijl je motoren hun blindvermogen nog altijd van het net halen. De meter ziet minder kWh maar evenveel kVArh, dus de verhouding wordt slechter en de gratis hoeveelheid, die je kWh volgt, krimpt.

Omvormerbouwer SMA beschrijft het: een zonne-installatie op arbeidsfactor 1 maakt een slechte arbeidsfactor aan de netaansluiting nog slechter. Dekken zonnepanelen 40% van de kWh van het voorbeeldbedrijf, dan levert het net 24.000 kWh per maand, maar nog altijd ongeveer 35.300 kVArh.

De cos phi op de meter zakt van 0,75 naar ongeveer 0,56. In onze eenvoudige som stijgt de jaarlijkse toeslag van ongeveer €2.560 naar ongeveer €3.810. Rond de middag op een zonnige dag, wanneer de zon bijna alle kW levert, zien afzonderlijke kwartieren er nog slechter uit.

Het omgekeerde gebeurt ook. Een vaste condensatorbank die voor een werkdag berekend is, blijft 's nachts en in het weekend blindvermogen leveren, terwijl de motoren stilstaan. Je installatie wordt dan capacitief, en in Vlaanderen wordt ook capacitieve kVArh boven de gratis hoeveelheid aangerekend.

Hoe verbeter je je cos phi met een condensatorbank?

Je verbetert je cos phi met condensatoren die het blindvermogen ter plaatse leveren, zodat het niet meer over het net komt. Die blindstroomcompensatie bestaat al meer dan honderd jaar en is goedkoop per kVAr.

De Waalse energiesite Energie+ berekent de grootte eenvoudig: de benodigde kVAr is het actief vermogen maal het verschil tussen tan phi voor en na. Voor 200 kW van cos phi 0,75 naar 0,95: 200 x (0,88 - 0,33), of ongeveer 110 kVAr. De snelle test voor de terugverdientijd: de kost van de condensatoren gedeeld door de maandelijkse toeslag voor blindenergie geeft het aantal maanden.

Het IET geeft twee waarschuwingen. Condensatoren mogen nooit op de uitgang van een frequentiesturing, softstarter of omvormer: ze kunnen de elektronica zwaar beschadigen. Bij ster-driehoekstarters mogen de condensatoren niet snel aan-uit-aan geschakeld worden.

Waarom vragen motoren bij de start zoveel, en wat veranderen sturingen daaraan? Lees ons artikel over de aanloopstroom van een zware machine.

Kan een batterij-omvormer blindvermogen compenseren?

Technisch wel: een moderne batterij- of zonne-omvormer kan op commando blindvermogen leveren of opnemen, naast zijn actief vermogen. In de praktijk beslissen vier dingen: het model, de sturing, de netinstellingen en de omvormercapaciteit die je ervoor wilt gebruiken.

• Het model. De zonne-omvormers van SMA kunnen overdag en 's nachts blindvermogen leveren, schrijft SMA. Niet elke batterij-omvormer heeft een instelpunt voor blindvermogen voor een sitesturing: vraag het schriftelijk, in de datasheet.
• De sturing. Om je factuur te verbeteren, moet de omvormer je netmeter volgen, niet zijn eigen klemmen: een meter aan de aansluiting en een regelaar die instelpunten doorstuurt.
• De netinstellingen. In België legt de Synergrid-norm C10/11 het blindvermogen-gedrag van omvormers op het net vast, beschermd tegen ongeoorloofde wijziging. Je installateur ontwerpt ze met de netbeheerder; het is geen menuknop.
• De capaciteit. Blindvermogen komt bovenop het actief vermogen en moet in het vermogen van de omvormer passen: 100 kW bij cos phi 0,95 vraagt minstens 105 kVA (SMA).

Elke kVAr die de omvormer levert, is capaciteit die op dat moment geen piek kan afvlakken of de batterij kan laden. Neem een voorbeeld van SMA: een bedrijf van 80 kW bij cos phi 0,85 met een zonne-omvormer van 60 kW. Om 0,90 aan de aansluiting te halen, werkt de omvormer op cos phi 0,82.

De omvormer levert dan maar 49 kW actief vermogen, dus SMA raadt ongeveer 20% meer omvormercapaciteit aan.

Een bedrijfsbatterij kies je eerst voor pieken, zonnestroom en noodstroom; blindvermogen is een nuttige extra, zelden de reden om er een te kopen. Hoe een batterij je kwartierpieken verlaagt, lees je in ons artikel over peak shaving met een batterij. Zonne-, batterij- en UPS-omvormers vergelijken we in ons artikel over de juiste omvormer voor je bedrijf.